Grönland üzerinden şekillenen ABD–Çin rekabeti, nadir toprak elementlerini yalnızca jeopolitik değil, trilyon dolarlık sektörlerin işleyişini etkileyebilecek stratejik bir rekabet alanının merkezine taşıyor. Küresel üretim ve işleme kapasitesinin büyük ölçüde tek bir ülkede toplanması, tedarik güvenliğini kritik bir kırılganlık başlığı hâline getiriyor. Türkiye’nin Beylikova sahası ise bu tabloda, küresel tedarik dengelerini etkileyebilecek ölçekte stratejik bir potansiyel olarak öne çıkıyor.
ABD’nin Grönland’a Yönelik Artan İlgisi ve Küresel Rekabet
Global Bilişim Derneği (BİDER) Başkanı Şenol Vatansever, ABD’nin Grönland’a yönelik ilgisinin hem jeopolitik hem de kritik hammaddeler üzerinden şekillenen küresel rekabet, ileri teknoloji üretimi, enerji dönüşümü ve büyük ölçekli tedarik zincirleri bağlamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Nadir toprak elementlerinin, ülkelerin teknoloji üretme kapasitesi, savunma yetkinliği ve ekonomik egemenliği açısından stratejik girdiler olduğunu vurguladı. Türkiye’nin bu süreci sanayi, teknoloji ve tedarik güvenliği açısından ele almasının kritik önemde olduğunu ifade etti.
Nadir Toprak Elementlerinin Stratejik Önemi
Nadir toprak elementleri, adında “nadir” ifadesi geçse de esas nadirlik ekonomik olarak çıkarılabilir yatakların sınırlılığı, çevresel ve teknik zorluklar ile işleme zincirinin belirli coğrafyalarda yoğunlaşmasından kaynaklanıyor. Toplam 17 elementten oluşan bu grup, elektrikli motorlar, rüzgâr türbinlerindeki kalıcı mıknatıslar, savunma elektroniği, hassas sensörler, lazer sistemleri, optik uygulamalar, batarya ve enerji depolama bileşenleri gibi yüksek teknoloji alanlarında kritik roller üstleniyor.
Tedarik Zincirindeki Kırılganlık ve Kapasite Yoğunlaşması
Uluslararası raporlar, nadir toprak elementlerinde rezervin değil, ayrıştırma ve rafinasyon aşamalarının kırılganlık yarattığını gösteriyor. Birçok ülke maden üretse de yüksek katma değerli yarı mamul ve nihai ürün üretimi az sayıda ülkenin kontrolünde bulunuyor. Küresel üretimin yaklaşık %60’ı, rafinasyon ve ileri işleme kapasitesinin ise büyük ölçüde tek bir ülkede yoğunlaştığı belirtiliyor. Bu durum, tedarik güvenliğini ekonomik rekabetten çıkarıp stratejik kırılganlık haline getiriyor.
Küresel Üretim ve Rezerv Dağılımı
2023 verilerine göre, nadir toprak elementi dünya maden üretiminin büyük bölümü Çin’de gerçekleşiyor. ABD ve Avustralya diğer önemli üreticiler arasında yer alıyor. Grönland ise yaklaşık 1,5 milyon tonluk rezerv potansiyeli ile Çin dışı tedarik seçeneklerinde stratejik bir konumda bulunuyor. Grönland, sadece maden sahası değil, tedarik mimarisini çeşitlendirme arayışında alternatif bir havza olarak öne çıkıyor.
Nadir Toprak Elementlerinin Teknolojik ve Ekonomik Rolü
Elektrikli araç motorlarından rüzgâr türbinlerine, savunma elektroniğinden enerji depolama sistemlerine geniş bir yelpazede kullanılan bu elementlerin alternatifleri kısa vadede sınırlı. Uluslararası pazar araştırmaları, enerji dönüşümü ve ileri teknololoji yatırımları ile nadir toprak elementleri pazarlarının büyümeye devam edeceğini öngörüyor. Ancak stratejik önem, doğrudan parasal büyüklükten ziyade bu elementlerin elektrikli mobilite, savunma sanayii, enerji dönüşümü, havacılık ve ileri elektronik gibi trilyon dolarlık sektörlerin kritik girdileri olmasından kaynaklanıyor.
ABD’nin Stratejik Yaklaşımı ve Ulusal Güvenlik Riski
ABD yönetimi, nadir toprak elementlerinde tek ülkeye bağımlılığı ulusal güvenlik riski olarak tanımlıyor. 2025 kritik mineraller listesinde nadir toprak elementleri kritik kategoride yer alıyor. ABD’nin ilgili ürünlerdeki yıllık ithalatının parasal karşılığı yüz milyonlarca dolar seviyesinde seyrediyor, ancak asıl önemli olan savunma ve teknoloji ekosistemlerinin ölçeği. Nadir toprak elementlerinde yaşanan kırılganlık ekonomik ve teknolojik rekabetin doğrudan bir parçası olarak görülüyor.
Çin’in Küresel Zincirdeki Rolü ve İhracat Kısıtlamaları
Çin, küresel nadir toprak elementleri zincirindeki yüksek rezerv büyüklüğünün yanı sıra işleme, rafinasyon ve ürünleştirme kapasitesindeki yoğunlaşmasıyla öne çıkıyor. Geçmişte Çin tarafından uygulanan ihracat kısıtlamaları, ABD, Avrupa Birliği ve Japonya gibi yüksek teknoloji üreticilerinin tedarik zincirlerinde ciddi aksamalara neden oldu. Bu gelişmeler savunma, elektronik ve enerji sektörlerinde zincirleme etkiler yarattı.
Türkiye’nin Stratejik Pozisyonu ve Beylikova Sahası
Türkiye için nadir toprak elementleri meselesi, küresel dönüşümün zamanla yarıştığı kritik bir alan olarak öne çıkıyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre enerji dönüşümüne yönelik yıllık yatırımlar 1,7 trilyon doların üzerinde. Bu yatırımların önemli kısmı nadir toprak elementlerine bağlı. Türkiye’de Eskişehir–Beylikova sahasında yaklaşık 694 milyon ton cevherleşme ve 12–13 milyon ton nadir toprak oksit içeriği tespit edildi.
Beylikova’da, sahadan sahaya değişen mineralojik yapılar ve işleme teknolojileri nedeniyle hangi elementlerin öne çıktığı teknik raporlarla belirleniyor. Kritik nokta, bulunan elementlerin ayrıştırma, rafinasyon ve nihai ürün hattına ne kadar verimli bağlanabileceğinin netleştirilmesi.
Türkiye’nin Küresel Rekabetteki Hedefleri
Vatansever, Türkiye’nin nadir toprak elementlerinde hedefini sadece “ilk 5” ile sınırlamaması gerektiğini belirtiyor. Ayrıştırma, rafinasyon ve yüksek katma değerli ürün üretimine odaklanan ülkelerin rekabette öne çıktığını vurguluyor. Bu değerlendirme, USGS, IEA, Avrupa Komisyonu, MTA, NASA, NOAA ve uluslararası pazar araştırmaları temel alınarak derlendi.
Vatansever, nadir toprak elementleri konusunun Türkiye için bir madencilik başlığı olmadığını; ulusal teknoloji, sanayi ve dijital egemenlik programı olduğunu belirtiyor. Doğru zamanda ve programla hareket edilirse Türkiye’nin bu alanda küresel ilk 3 hedefini gerçekçi biçimde elde edebileceği ifade ediliyor.
